Historyczne odsłony placu imieniem marsz. Józefa Piłsudskiego obecnie nazwanym

W początkach XVII wieku na terenie obecnego placu marsz. Józefa Piłsudskiego jedyną zabudową były nieliczne drewniane dworki. Nie wszystkie z nich znajdowały się w granicach miasta. Rozdzielone zostały wałem Zygmuntowskim, który wyznaczał obszar Warszawy. Wał ziemny, wybudowany na polecenie króla Zygmunta III Wazy miał bronić miasta przed Turkami i pełnić rolę kordonu sanitarnego w czasie epidemii. Miał kształt podkowy zamykającej miasto ku Wiśle.  Otaczał Nową i Starą Warszawę, dalej przechodził przez teren późniejszego Ogrodu Krasińskich i biegł do dzisiejszego pl. Bankowego, następnie skręcał w ul. Senatorską, przecinał obecny pl. Piłsudskiego i w okolicach Karowej schodził do Wisły.

W miejscu, gdzie obecnie znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza wznosił się drewniany dwór łowczego wielkiego koronnego Tobiasza Morsztyna. W latach 1661-64 syn łowczego, polityk i poeta Jan Andrzej wzniósł w tym miejscu murowany barokowy pałac nazwany od nazwiska właściciela Pałacem Morsztyna. Po śmierci poety pałac odziedziczyła jego córka Ludwika Maria po mężu Bielińska. W roku 1713 pani Bielińska sprzedała ojcowską rezydencję samemu królowi – Augustowi II Sasowi. I tu rozpoczyna się nowy rozdział historii tego miejsca, okres saski.

Król August II, pragnąc rezydencji na miarę Wersalu, czy Drezna czym prędzej przystąpił do rozbudowy dawnego Pałacu Morsztynów. Pracami architektonicznymi kierowali Carl Friedrich Pöppelman i Joachim Daniel Jauch. W 1724 nowy Pałac Saski był już zamieszkany przez dwór królewski.

ogrodsaskistary

W raz z pracami budowlanymi Pałacu  trwała również realizacja wspaniałego założenia urbanistycznego  jakim była Oś Saska. Jej długość to 1650 metrów. Wytyczona w linii prostej swój początek miała przy Krakowskim Przedmieściu a koniec na placu Żelaznej Bramy przy koszarach Mirowskich (Koszary Gwardii Konnej Koronnej stworzone z inicjatywy Augusta II, dziś w ich miejscu koszar Hale Mirowskie). Centralnym punktem tego założenia urbanistycznego był Pałac Saski wraz z królewskim ogrodem. Między Krakowskim Przedmieściem a Pałacem Saskim powstał ogromny dziedziniec, który był początkiem późniejszego placu Saskiego.

Rezydencja królewska nie mogła obyć się bez zaplecza gospodarczego. Powstały zatem dwie identyczne oficyny stojące naprzeciw siebie prostopadle do korpusu pałacu oraz od strony Krakowskiego Przedmieścia  budynki stajni i kuźni. Również nie mogło zabraknąć przypałacowego królewskiego ogrodu. Ten powstaje z tyłu Pałacu Saskiego początkowo w stylu francuskim. August II już w 1727 roku otworzył swój ogród dla mieszkańców Warszawy, tworząc w ten sposób pierwszy publiczny park w mieście. Wkrótce potem Ogród Saski stał się towarzyskim salonem miasta.

sas-34

Pałac Saski w 1764 roku. Foto muzeumwarszawy.pl

 

Po śmierci Augusta III pałac pozostał własnością saskich elektorów. Później został sprzedany rządowi Królestwa Polskiego. W latach 1810-1816 był siedzibą  Warszawskiego Liceum. Część pomieszczeń była przeznaczona na nauczycielskie mieszkania. Mieszkali tu między innymi państwo Chopinowie z malutkim Fryderykiem i jego siostrami. Ojciec Chopina, Mikołaj był nauczycielem języka francuskiego.

W latach 30. XIX wieku pałac odkupił od rządu bogaty rosyjski kupiec Iwan Skwarcow. Nowy właściciel zażyczył sobie odnowy nieco już podstarzałego obiektu. Plany przebudowy opracował Adam Idzikowski. Istotne zmiany zaszły w korpusie głównym pałacu .Wyburzono środkową jego część i zastąpiono ją koryncką piętrową kolumnadą. Przebudowano również skrzydła boczne nadając im klasycystyczną formę.

A co się w tym czasie działo się na placu? W roku 1791 dawny dziedziniec rezydencji królewskiej stał się ogólnodostępnym placem miejskim. W 1794 odbyła się na nim jedna z największych bitew insurekcji kościuszkowskiej, zakończona odparciem wojsk rosyjskich.  Po  przeprowadzeniu prac remontowych w 1814 roku plac uzyskał oficjalną nazwę plac Saski, stając się jednocześnie miejscem ćwiczeń i parad wojskowych.

W 1841 roku  przed pałacową kolumnadą postawiono pomnik „Polakom poległym za wierność swemu monarsze”. Tym monarchą był oczywiście car Rosji a poległymi polscy oficerowie, którzy odmówili udziału w powstaniu listopadowym i zginęli z rąk powstańców. Było ich siedmiu a pomnik mieli okazały. Wysoki obelisk z lanego żelaza postawiony na marmurowym cokole. W podstawie znajdował się piedestał z żelaza a w każdym z czterech narożników porządku strzegły dwa kamienne lwy. Razem tych lwów było osiem. Na górze zaś umieszczono cztery dwugłowe rosyjskie orły, które wspomagały lwom w tym strzeżeniu. Zaprojektowany przez Antonio Corazziego monument nie cieszył się szacunkiem mieszkańców Warszawy i nazywany był „pomnikiem hańby”. Po mieście krążył też wierszyk opiewający pomnik:  „Ośmiu lwów i czterech ptaków pilnuje siedmiu łajdaków”.

1280px-obel2

Foto Wikipedia

 

W roku 1899 pomnik musiał ustąpić miejsca ważniejszej dla władz carskich budowli – soboru św. Aleksandra Newskiego. Monument więc rozebrano i przeniesiono na plac Zielony (obecnie to plac gen. Dąbrowskiego). Tam stał jeszcze do 1917roku, kiedy to władza pruska panująca wtedy w Warszawie, wydała zgodę na jego rozbiórkę.

A na placu Saskim w pierwszych latach XX wieku stanął nowy symbol rosyjskiego panowania – sobór pod wezwaniem św. Aleksandra Newskiego. Jego budowa kosztowała sporo a Synod Cerkwi Rosyjskiej przekazał niewiele rubli.  W celu pozyskania niezbędnych środków na budowę świątyni, jak to zwykle bywa, zarządzono przymusową składkę od wszystkich wójtów i burmistrzów w całym Królestwie Polskim. Wprowadzono też specjalny podatek gruntowy i podymny a także ściągano daniny z parafii katolickich. W końcu w 1900 roku zostały zakończone prace nad główną bryłą soboru oraz dzwonnicy i rozpoczęto dekorowanie wnętrz. Ceremonia poświęcenia soboru miała miejsce 20 maja 1912.

Okazały sobór zwieńczony pozłacanymi kopułami wraz z wysoką na 70 metrów dzwonnicą  zajął znaczną część placu Saskiego. Rosjanie swój cel osiągnęli. Prawosławna świątynia dominowała nad pozostałą zabudową miasta.

warsaw-pilsudski-square-1900s

Foto Wikipedia

 

Sobór pełnił swą funkcję tylko przez trzy lata bowiem w sierpniu 1915 roku Rosjanie wycofali się z Warszawy. Większość duchowieństwa i wyznawców prawosławia również wyjechała z miasta. W 1916 roku świątynia stała się rzymskokatolickim i ewangelickim kościołem garnizonowym. Po odzyskaniu niepodległości było kilka propozycji zagospodarowania dawnego soboru, między innymi przekształcenie go w kościół katolicki czy ulokowanie tu muzeum martyrologii narodu polskiego. Ostatecznie sobór Aleksandra Newskiego został rozebrany w latach 1924-26.

I tak oto plac Saski odzyskał swój dawny reprezentacyjny wizerunek. W między czasie do Pałacu Saskiego wprowadził się Sztab Generalny Wojska Polskiego a na placu 3 maja 1923 roku odsłonięto pomnik  księcia Józefa Poniatowskiego (o pomniku księcia więcej przeczytasz tu). Dwa lata później, 2 listopada 1925 roku, w kolumnadzie pałacu Saskiego ulokowano Grób Nieznanego Żołnierza (A skąd ten żołnierz nieznany) a w 1928 zmieniono nazwę placu nadając mu imię marszałka Józefa Piłsudskiego.

the_saxon_palace_warsaw_1

Foto Wikipedia

 

W latach 1934 – 1935 został wzniesiony budynek Funduszu Kwaterunku Wojskowego, tzw. dom bez kantów według projektu Czesława Przybylskiego (Jak Dom bez kantów budowali). Przebudowano też dawny pałac Brühla na siedzibę Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Sam plac planowano również zagospodarować. Koncepcji pojawiło się wiele. Jedną z nich była budowa tunelu, który połączył by plac Żelaznej Bramy z mostem Kierbedzia. Planowano też budowę stacji metra a na powierzchni palcu kolumnę z posągiem Nike, pomnikiem Józefa Piłsudskiego oraz dwoma rzędami pomników zasłużonych żołnierzy. Niestety plany te przerwała II wojna światowa.

2 maja 1940 Niemcy zmienili nazwę placu Piłsudskiego na Sachsenplatz, a kilka miesięcy później, dokładnie w pierwszą rocznicę wybuchu wojny na Adolf Hitler Platz. W Pałacu Saskim umieścili urząd dystryktu Warszawa a Pałac Brühla stał się siedzibą gubernatora Ludwiga Fischera. Na placu w 1941 roku pojawił się symbol zwycięstwa Niemiec – drewniana, pięciometrowa litera V. Ta na szczęście stała krótko. Została podpalona przez żołnierza małego sabotażu i po pożarze całą instalację Niemcy rozebrali.

W grudniu 1944 roku pałac Saski przestał istnieć. Z dawnej królewskiej rezydencji pozostała sterta gruzu. Razem z pałacem Niemcy wysadzili też pomnik księcia Józefa. Na placu został jedynie fragment kolumnady z Grobem Nieznanego Żołnierza. W filarach ocalałych kolumn znaleziono już po wojnie wywiercone przez hitlerowców otwory pod ładunki wybuchowe. Materiał wybuchowy tam się jednak nie znalazł – dlaczego, to pozostaje niewyjaśnioną zagadką.

800px-the_saski_palace_warsaw_destroyed_by_germans_in_1944

Foto Wikipedia

 

17 stycznia 1945 roku wojsko polskie zaciągnęło wartę honorową przy przywalonym gruzem żołnierskim grobie. W maju przystąpiono od oczyszczenia placu a generał Marian Spychalski powierzył projekt odbudowy Grobu Nieznanego Żołnierza Jerzemu Stępińskiemu i Henrykowi Grunwaldowi. 8 maja 1946 roku, w rocznicę zakończenia wojny, odsłonięto odrestaurowany Grób. W tym samym roku plac Saski po raz kolejny zmienił nazwę. Władza ludowa wymyśliła plac Zwycięstwa. Przez następne lata na placu Zwycięstwa uroczyście obchodzono święto narodowe 22 lipca a odwiedzające Warszawę oficjalne delegacje krajowe i międzynarodowe, zgodnie z protokołem dyplomatycznym, składały na Grobie wieńce i kwiaty.

W roku 1974 w miejscu rozebranego pałacu Kronenberga powstał super nowoczesny orbisowski hotel „Victoria”. Kultowy w czasach PRL-u hotel pojawiał się w wielu filmach i serialach (m.in. 07 zgłoś się, Co mi zrobisz jak mnie złapieszKingsajz, Miś, Piłkarski poker, Wielki Szu, Ekstradycja). Od 2001 należy do sieci Sofitel.

Wielkie wydarzenie miało miejsce na placu Zwycięstwa w 1979 roku. 2 czerwca podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny, papież Jan Paweł II odprawił tu mszę świętą z udziałem ponad 500 tysięcy wiernych. Z zaprojektowanego przez Jerzego Kalinę ołtarza padły wówczas słynne słowa, które nadały bieg późniejszej historii: „Niech zstąpi duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi”. Te słowa dziś są zapisane na nawierzchni placu pod granitowym krzyżem ustawionym tu w 2009 roku. Pamiątką po mszy papieskiej był  krzyż układany na placu z kwiatów, z pozbyciem się którego władza ludowa miała co nie co kłopotu, bo krzyż stale się „odradzał”. W końcu i z tym problemem się uporali, zarządzając wymianę nawierzchni placu Zwycięstwa.

z6675131qwizyta-papieza-jana-pawla-ii-w-polsce-w-1979-r-ms

Msza papieska (foto Gazeta Wyborcza)

 

Msza papieska nie była jedyną religijną uroczystością odprawianą  w latach PRL-u na placu Zwycięstwa. W 1981 roku pożegnano no tu prymasa Polski księdza kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Po przemianach ustrojowych plac Zwycięstwa otrzymał ponownie imię Józefa Piłsudskiego. Miało to miejsce w roku 1990. Dziewięć lat później plac ponownie gościł Jana Pawła II. W 2005 roku to tu Warszawa pożegnała polskiego papieża a rok później mszę odprawił jego następca Benedykt XVI.

W międzyczasie na placu Józefa Piłsudskiego postawiono marszałkowi pomnik oraz wybudowano biurowiec „Metropolitan”. W 2006 roku powrócono też do zamysłu odbudowy Pałacu Saskiego. Związane z tym były prace archeologiczne, podczas których odkryto fragmenty podziemi pałacu. Ze względu na brak funduszy wykopaliska zasypano a odbudowę przesunięto na czas bliżej nieokreślony.

plac_saski_pn1

Odkryte fundamenty Pałacu Saskiego w 2007r. (Foto Wikipedia)

 

Wracając do tematu uroczystości religijnych trzeba jeszcze wspomnieć o pożegnaniu ofiar katastrofy smoleńskiej i beatyfikacji księdza Jerzego Popiełuszki. Obie uroczystości miały miejsce w 2010 roku.

W 2012 roku dokonano zmiany nazwy placu z Marszałka Józefa Piłsudskiego na plac marsz. Józefa Piłsudskiego.

Obecnie plac jest nadal miejscem wielu ważnych wydarzeń. Tu odbywają się obchody świąt państwowych takich jak rocznice Konstytucji 3-go Maja, Bitwy Warszawskiej 1920 roku, Dzień Niepodległości. Piękna uroczystość organizowana jest w rocznicę wybuch Powstania Warszawskiego, kiedy to mieszkańcy miasta gromadzą się na placu, by wspólnie śpiewać pieśni powstańcze. Plac jest też obowiązkowym punktem programu prawie wszystkich wycieczek oraz gości odwiedzających Warszawę. Przy Grobie Nieznanego Żołnierza  podobnie jak przed wojną, oficjalne delegacje składają kwiaty i wieńce a żołnierze sprawują wartę honorową. Brakuje tylko królewskiej rezydencji – Pałacu Saskiego. Jest jednak nadzieja. Nieustannie trwają starania o odbudowę pałacu , prowadzone przez stowarzyszenie Saski 2018, wspierane przez inne stowarzyszenia oraz osoby publiczne i prywatne.

940250

Tak może wyglądać plac marsz. Józefa Piłsudskiego (foto ze strony Saski2018.pl)

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s